Ulus'tan Sıhhiye'ye, Zafer Meydanı'ndan Kızılay'a... Başkentin Atatürk anıtları, yalnızca birer heykel değil, Cumhuriyet'in kuruluşuna uzanan tarihî hikâyelerin de tanığı.
Yaklaşık bir asır önce başkente kazandırılan bu eserler, Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün askerî mücadelesini, kazandığı zaferleri ve Cumhuriyet'i kurma yolunda attığı adımları farklı tasvirlerle yansıtıyor. Kimi Atatürk'ü Kurtuluş Savaşı'nın başkomutanı olarak at üzerinde, kimi mareşal üniformasıyla ayakta betimlerken bazı anıtlar da onun önderliğinde kurulan Cumhuriyet'in değerlerini öne çıkarıyor. İtalyan ve Avusturyalı heykeltıraşların imzasını taşıyan bu eserler, başkentin tarihî merkezinden bugünkü kent yaşamının kalbine uzanan bir hafıza rotası oluşturuyor.
BAŞKENTİN İLK ATATÜRK ANITI: ATLI ATATÜRK ANITI
Bugün Etnografya Müzesi'nin merdivenlerinden yukarı bakıldığında, atı üzerinde yükselen Atatürk heykeli ziyaretçileri karşılıyor. Mareşal üniforması ve peleriniyle tasvir edilen bu figür, Ankara'nın Cumhuriyet'in ilk yıllarından kalan en dikkat çekici simgelerinden biri. Ancak anıtın hikâyesi, bugün bulunduğu tepeden çok uzakta, İtalya'da başladı.
İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica tarafından hazırlanan bronz eser, 1927 yılında tamamlanmasının ardından deniz yoluyla İstanbul'a getirildi. 8 Haziran'da İstanbul'a ulaşan heykel, Haydarpaşa Garı'na taşındı. Buradan bir tren vagonuna yüklenerek Ankara'ya doğru yola çıktı. Genç başkente ulaşan eserin yeni adresi, yapımı devam eden Etnografya Müzesi'nin önü oldu.
Heykelin kaidesine yerleştirilmesi için 29 Ekim 1927 tarihi seçildi. Cumhuriyet Bayramı'nın coşkusunun yaşandığı günlerde Ankara'nın yeni simgelerinden biri daha başkentin siluetine katıldı. Açılış töreni ise 4 Kasım'da gerçekleştirildi. Başvekil İsmet Paşa'nın katıldığı törende örtünün kaldırılmasıyla birlikte Canonica'nın eseri ilk kez bütün ihtişamıyla görücüye çıktı.
Atatürk'ü at üzerinde ve mareşal üniformasıyla gösteren heykelin kaidesinde Kurtuluş Savaşı'nı ve Cumhuriyet'in kuruluşunu anlatan kabartmalar bulunuyor. Böylece anıt, yalnızca bir komutanın tasvirini değil, bir milletin bağımsızlığa uzanan yolculuğunu da taşıyor.
BİR KOMUTANIN KARARLI DURUŞU: MAREŞAL ATATÜRK ANITI
Canonica'nın Ankara'ya bıraktığı iz, Etnografya Müzesi önündeki atlı heykelle sınırlı değil. Aynı sanatçının imzasını taşıyan bir diğer Atatürk anıtı, bugün Orduevi'nin önündeki Zafer Meydanı'nda yükseliyor. Bu kez karşımızda at üzerinde bir komutan değil, ayakta duran ve ellerini kılıcının kabzasında birleştiren Atatürk var.
1927 yılında İtalya'da hazırlanan eser, Etnografya Müzesi önündeki heykelle aynı dönemde Ankara'ya getirildi. İlk olarak Yenişehir'deki Gazi Caddesi'ne yerleştirilmesi planlanan anıtın açılışı da 4 Kasım 1927'de gerçekleştirildi. Böylece Ankara, aynı gün iki farklı meydanında Canonica'nın Atatürk yorumlarıyla buluştu.
Mareşal üniforması içindeki Atatürk'ün iki eliyle kılıcını kavradığı heykelde, sanatçının tercih ettiği duruş dikkat çekiyor. Kaidede yer alan zafer çelengi kabartmaları da bu güçlü kompozisyonu tamamlıyor. Etnografya Müzesi önündeki atlı heykelde hareketin ve komutanlığın ön plana çıktığı anlatı, burada yerini daha sakin fakat kararlı bir duruşa bırakıyor.
BİR MİLLETİN ORTAK ESERİ: ZAFER ANITI
Ulus Meydanı'nın tam ortasında yükselen Atatürk Zafer Anıtı, yalnızca bir zaferin değil, bir milletin bağımsızlık uğruna verdiği mücadelenin ve ortak emeğinin simgesi olarak başkenti selamlıyor. Her ayrıntısında Kurtuluş Savaşı'nın izlerini taşıyan anıtın hikâyesi ise henüz savaşın izlerinin silinmediği 1922 yılına uzanıyor.
Anıtın yapım fikri, gazeteci Yunus Nadi'nin öncülük ettiği girişimle ortaya çıktı. İlk Meclis binasının karşısına bir zafer anıtı dikilmesi amacıyla bir komisyon kuruldu ve halkın desteğine başvuruldu. Farklı kesimlerden vatandaşlar, kendi imkânları ölçüsünde kampanyaya katkıda bulundu. Böylece Ulus'ta yükselecek anıt, daha ilk günden itibaren bir milletin ortak heyecanını ve dayanışmasını temsil etmeye başladı.
Anıtın tasarımı için düzenlenen yarışmayı Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel kazandı. Çalışmaların tamamlanmasının ardından eser, 24 Kasım 1927'de düzenlenen törenle açıldı. Açılışın ardından Ulus Meydanı'nın en dikkat çekici simgelerinden biri hâline geldi.
Anıtın merkezinde, mareşal üniformasıyla at üzerinde tasvir edilen Mustafa Kemal Atatürk yer alıyor. Kaidenin çevresindeki figürler ise zaferin ardındaki büyük hikâyeyi anlatıyor. Ön bölümde düşmanı gözetleyen iki Türk askeri, arka bölümde sırtında cephane taşıyan bir Türk kadını bulunuyor. Bu kompozisyon, bağımsızlığın yalnızca cephede verilen mücadeleyle değil, cephe gerisinde gösterilen fedakârlıklarla da kazanıldığını hatırlatıyor.
Bugün Ulus Meydanı'ndan geçenlerin karşısına çıkan Zafer Anıtı, taş ve bronza işlenmiş bir tarihten çok daha fazlasını anlatıyor. Bir milletin inancını, dayanışmasını ve bağımsızlık tutkusunu bir araya getiren eser, Cumhuriyet'in başkentinde geçmişle bugün arasında sessiz bir bağ kurmayı sürdürüyor.
İKİ HEYKELTIRAŞIN İMZASI: GÜVEN ANITI
Başkentin kalbi Kızılay'da, Güvenpark'ta yükselen Güven Anıtı, Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde kazanılan bağımsızlık mücadelesini ve Cumhuriyet'in kuruluş ideallerini anlatıyor. Atatürk'ü merkeze alan kompozisyonuyla dikkat çeken eser, bir milletin yeniden ayağa kalkışını, geleceğe duyduğu inancı ve yeni bir devlet kurma kararlılığını taş ve bronz figürlerle ölümsüzleştiriyor.
1930'lu yıllarda genç Cumhuriyet'in başkentine kazandırılması planlanan anıtın tasarımı, Avusturyalı heykeltıraş Anton Hanak'a verildi. Hanak, eserinde Atatürk'ün önderliğinde yürütülen Millî Mücadele'yi ve Cumhuriyet'in inşa sürecini temel alan bir anlatı oluşturdu. Atatürk'ün silah arkadaşlarını, Türk gençliğini ve çalışma hayatını temsil eden figürler, bu anlatının farklı bölümlerinde yer aldı. Polis ve jandarma tasvirleri ise Cumhuriyet'in güvenlik anlayışını simgeledi.
Anıtın yapım süreci, tasarımcısı Anton Hanak'ın 1934 yılında hayatını kaybetmesiyle kesintiye uğradı. Yarım kalan çalışma, heykeltıraş Josef Thorak ve öğrencilerinin katkılarıyla sürdürüldü. Hanak'ın tasarladığı kompozisyon, bu çalışmaların ardından tamamlanarak başkente kazandırıldı.
Güven Anıtı'nın yapımında Viyana ile Ankara'nın emeği bir araya geldi. Bronz figürler Viyana'da hazırlanırken kaide ve kabartmaların taş işçiliğinde Türk ustalar görev aldı. Ankara taşından oluşturulan kaide üzerinde yükselen eserin ön cephesi, 28 Ekim 1934'te Başbakan İsmet İnönü tarafından açıldı. Anıtın yapımı ise 1935 yılında tamamlandı.
Kaidesine işlenen "Türk, Öğün, Çalış, Güven" sözü, anıtın taşıdığı anlamı özetliyor. Atatürk'ün önderliğinde verilen bağımsızlık mücadelesinden Cumhuriyet'in kuruluşuna uzanan süreci hatırlatan eser, geçmişin kazanımlarını geleceğe duyulan güvenle birleştiriyor. Bugün de Güvenpark'ın ortasında yükselen anıt, Cumhuriyet'in kuruluş yıllarından kalan güçlü bir hatırayı Kızılay'ın kalbinde yaşatmaya devam ediyor.
Ankara'nın meydanlarında yükselen bu anıtlar, Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün hayatından ve Cumhuriyet'in kuruluş yıllarından farklı kesitleri bugüne taşıyor. Kimi onu Kurtuluş Savaşı'nın başkomutanı olarak at üzerinde, kimi mareşal üniformasıyla ayakta tasvir ediyor. Bazıları ise onun önderliğinde kurulan Cumhuriyet'in değerlerini ve kurumlarını simgeliyor.
Yarın, 10 Kasım'da saat 09.05'te Türkiye genelinde hayat bir dakikalığına duracak. Atatürk, ebediyete intikalinin 88'inci yıl dönümünde saygı, özlem ve minnetle anılacak. Ankara'nın meydanlarında yükselen anıtlar da onun askerî mücadelesini, bağımsızlık idealini ve Cumhuriyet'i kurma yolunda attığı adımları hatırlatarak Atatürk'ün hatırasını başkentte yaşatmayı sürdürecek.
