SİÜ Ziraat Fakültesi Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mesut Budak ve Tarımsal Biyoteknoloji Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Harun Bektaş danışmanlığında, yüksek lisans öğrencisi Kübra Polat'ın tezi kapsamında 2023 yılında tamamlanan araştırmada, fıstık üretimi sırasında ortaya çıkan atıkların tarımsal üretime kazandırılması hedeflendi.
Çalışma kapsamında Siirt fıstığının sert ve yeşil kabukları yaklaşık 500 derecede yavaş piroliz yöntemiyle işlenerek biyokömüre (bitkisel veya hayvansal kaynaklı organik atıkların oksijensiz ya da çok sınırlı oksijen bulunan bir ortamda, yüksek sıcaklıkta ısıtılmasıyla elde edilen karbon bakımından zengin gözenekli bir madde) dönüştürüldü.
Elde edilen materyalin farklı toprak yapılarında buğday bitkisinin kök gelişimi, toprak özellikleri ve nitratın topraktan yıkanması üzerindeki etkileri incelendi.
Araştırmada, biyoçar uygulamasının buğday bitkisinin kök gelişimini yüzde 50'ye varan oranda artırdığı, topraktaki nitratın yıkanmasını ise önemli ölçüde azalttığı tespit edildi.
Çalışmanın sonuçları, Antalya'da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı'nda (COP31), 19 Kasım'da, Doç. Dr. Bektaş tarafından katılımcılara sunulacak.
"Toprak, önemli bir karbon havuzu olarak görülür"
Prof. Dr. Mesut Budak, AA muhabirine, yüksek lisans tezi olarak tasarladıkları çalışmanın, kentin önemli gelir kaynaklarından fıstık atığının değerlendirilmesini kapsadığını söyledi.
Kentte 12 milyonu aşkın ağaçtan yaklaşık 30 bin ton fıstık elde edildiğini ifade eden Budak, şunları kaydetti:
"Bu rekolte elde edilirken yaklaşık eş değerinde bir de atık oluşuyor. Bu atığı tarımda nasıl kullanabiliriz, nasıl değerlendirebiliriz ve bunu ekonomik bir döngüye nasıl dönüştürebiliriz anlayışıyla özellikle de Siirt'teki bahçelerden boş ve yeşil fıstık kabuklarını aldık. Onu kül fırınında yaklaşık 500 santigrat dereceye kadar yavaş yavaş pirolize ettik ve biyoçar (biyokömür) elde ettik. Bu, düşük sıcaklıkta yaktığımızdan dolayı kararlı karbon hale dönüşmüş bir materyal."
Bölgede ortaya çıkan fıstık atıklarının nasıl değerlendirilebileceği üzerine çalışma yürüttüklerini belirten Budak, bu atıklardan elde edilen biyokömürün toprağın fiziksel, kimyasal ve biyolojik özelliklerini iyileştirme potansiyelini incelediklerini anlattı.
Budak, "Proje tasarlama aşamasında, küresel ısınmayı da göz önünde bulundurarak kararlı karbonun, toprakta yüksek miktarda karbon depolanması açısından önemli bir materyal olduğunu gözlemledik." ifadesini kullandı.
Öğrencinin tezini yürüttüklerinde sıfır atık hedefi, küresel ısınmada karbon salınımı azaltma ve toprakta verimliliği artırması faktörlerini değerlendirdiklerini vurgulayan Budak, sözlerini şöyle sürdürdü:
"Üç temel faktör ve bununla beraber aslında bir atığı yani sıfır atığa dönüştürüp ekonomiye bir girdi olarak kullanmanın en önemli uygulamalarından biri olarak değerlendirirdik. Ona göre biz bu aşamaya geçtik ve özellikle de fıstık atıklarından elde ettiğimiz biyoçar materyallerini 2 milimetrelik elekten geçirdikten sonra farklı dozlarda 2 kilogramlık saksı denemelerimize uyguladık. Biyoçarın bitki besin elementlerinde, özellikle nitratın topraktan yıkanmasını çok önemli derecede azalttığını ve bitki kök kütlesini artırdığını, daha fazla kök gelişimini teşvik ettiğini gözlemledik."
Karbon depolamanın canlı atıkların toprağa karışarak kararlı karbon formuna dönüşmesi açısından büyük önem taşıdığını anlatan Budak, şöyle devam etti:
"Atıklar, gelişigüzel doğaya bırakıldığında ayrışıyor, parçalanıyor veya yakıldığında diğer karbon atmosfere salıveriliyor ama bunu kararlı karbon haline dönüştürdüğünüz zaman uzun süreli olarak toprakta muhafaza edebiliyorsunuz ve bir toprağın karbon stokunu artırıyorsunuz. Karasal ekosistemde karbon havuzlarının en önemli etkenlerden biri toprağın olması. Toprak, önemli bir karbon havuzu olarak görülür ve siz toprakta karbon havuzu olarak ne kadar fazla karbon depolayabilirseniz küresel ısınmanın etkisinin o kadar azaldığını gözlemlersiniz. COP31'de de en önemli faktörlerden biri küresel ısınma. Belki 50 yıl sonra bir derecelik bir artış olacak. Bugün bir odada bir derecelik artışı çok hissetmeyebiliriz ancak ekosistemde bir derecelik artışın bütün canlılar üzerinde çok olumsuz etkiler oluşturacağını, yağış rejiminde önemli değişikliklere neden olacağını ve kuraklığı tetikleyeceğini bildiğimiz için bu konu üzerinde fazlasıyla durmamız gerekiyor."
"Bu çalışma bize çok güzel sonuçlar verdi"
Doç. Dr. Harun Bektaş da hazırladıkları çalışmanın COP31'in hedef ve misyonuna uygun olmasından dolayı ilgili komisyon tarafından kabul edildiğini belirtti.
COP31'de 19 Kasım'da konuya ilişkin sunumlarını yapacaklarını bildiren Bektaş, "Disiplinler arası bir çalışma planladık. Bu çalışma bize çok güzel sonuçlar verdi. Çalışmamızın sonucunda buğday bitkisinde biyoçar uygulamalarının yüzde 50'ye varan oranlarda kök gelişimini artırdığını gördük. Bu bizim için ne anlama geliyor? İklim değişimi, kuraklık, değişen yağış rejimi bitkileri çok zor durumda bırakıyor. Özellikle bitkilerin kök gelişimi yeterli olmadığında geçtiğimiz yıllarda gördüğümüz kuraklık dönemleri gibi yüzde 100'e yakın verim kayıplarına yol açabiliyor. İşte bu artan kök gelişimi bitkinin bu tarz kuraklık döngülerine daha dayanıklı hale gelmesine katkı sunuyor." diye konuştu.
Biyoçarın atık kabul edilen bir materyalin kullanılmasıyla elde edildiğine işaret eden Bektaş, şu bilgileri paylaştı:
"Maliyetleri var ama elde edilen getiriler açısından bitki gelişimi, tarımsal getiri, iklim değişimine karşı hazırlıklı olmamız açısından değerlendirdiğimizde bize olan katkısı çok daha fazladır. Bir bitkinin kök gelişimini artırmaya çalıştığımızda 10 yıl, 20 yıl, bazen 30 yıllık çalışmalar sürüyor ve kökünü yüzde 10, yüzde 15, yüzde 20 ancak artırabiliyoruz. Tabii ki deneysel bir çalışma ve devamında da çalışmalarımız sürüyor, fakat biyoçarla 50'ye yakın bir gelişim görmek bizim açımızdan mutluluk verici bir sonuçtur. COP31'de de Siirt'in en önemli tarımsal ürünü olan fıstığın nasıl ikincil ürünlerle bölge ekonomisine katkı sunabileceğini, fıstık atıklarının buğday, mercimek tarımına ve yine fıstık tarımına nasıl katkı sunabileceğini vurgulayarak yardımcı olmaya çalışacağız."
